.jpg)
Kiedy trudne albo przerażające doświadczenie wydarza się w dzieciństwie, nie zawsze zostaje zapisane w psychice jak zwykłe wspomnienie. Dziecięcy mózg nie ma jeszcze takich możliwości rozumienia, porządkowania i regulowania doświadczeń jak mózg dorosłej osoby. To oznacza, że wydarzenie traumatyczne może zostać zapisane w sposób fragmentaryczny, sensoryczny i bardzo dosłowny.
Zamiast stać się częścią spójnej historii o własnym życiu, doświadczenie pozostaje jakby poza nią. Nie jest w pełni włączone w pamięć narracyjną, czyli taką, która pozwala powiedzieć: to wydarzyło się wtedy, było trudne, ale już minęło. W traumie taki porządek często się nie tworzy. To, co się wydarzyło, zostaje zapisane bardziej jako stan niż jako wspomnienie.
W praktyce oznacza to, że różne elementy tego doświadczenia mogą być przechowywane oddzielnie. Obraz, dźwięk, ton głosu, zapach, napięcie w ciele, konkretna myśl, poczucie zagrożenia. I właśnie dlatego później, w dorosłym życiu, jeden drobny bodziec może uruchomić bardzo silną reakcję, mimo że obiektywnie sytuacja nie wydaje się aż tak poważna.
Pomocna bywa tu metafora rozsypanych puzzli.
Traumatyczne wydarzenie można wyobrazić sobie jako doświadczenie, które nie zostało ułożone w całość. Poszczególne elementy, emocje, obrazy, odczucia z ciała, dźwięki, myśli, zostają jakby rozrzucone i dodatkowo oznaczone przez układ nerwowy jako sygnał alarmowy.
To oznacza, że później jeden fragment może „wskoczyć” do teraźniejszości i uruchomić cały dawny stan pobudzenia. Nie dlatego, że obecna sytuacja rzeczywiście jest równie niebezpieczna, ale dlatego, że organizm rozpoznaje coś znajomego.
Może to być zmarszczone czoło osoby mającej władzę. Ton głosu. Chłód w relacji. Odsunięcie. Napięcie w czyjejś twarzy. Dla dorosłej części umysłu może to być drobny sygnał. Dla układu nerwowego czasem staje się on uruchomieniem dawnego alarmu.
Kiedy wspomnienie traumy pozostaje nieprzetworzone, ciało często reaguje tak, jakby zagrożenie działo się teraz. Organizm mobilizuje się, produkuje hormony stresu, podnosi napięcie, zawęża uwagę i przygotowuje się do obrony.
To dlatego reakcje bywają tak silne. Nie chodzi tylko o obecną sytuację, ale także o dawny zapis, który został uruchomiony.
Przykładowo: zmarszczone brwi szefa mogą zostać odebrane nie jako zwykły sygnał niezadowolenia czy skupienia, ale jako zapowiedź poważnego zagrożenia. Wtedy pojawia się silny stres, napięcie, lęk, katastroficzne myśli albo gotowość do walki czy ucieczki. Z zewnątrz może to wyglądać jak reakcja nieproporcjonalna. Od środka często jest to reakcja bardzo logiczna, jeśli uwzględni się historię układu nerwowego.
To jedna z ważniejszych rzeczy w rozumieniu traumy. Ona często nie wraca najpierw jako jasne wspomnienie czy świadoma refleksja. Częściej wraca jako stan ciała, napięcie, lęk, poczucie zagrożenia, wstyd, zamrożenie albo silna potrzeba obrony.
Dlatego wiele osób ma poczucie, że „wie, że nic się nie dzieje”, a mimo to ich ciało reaguje, jakby działo się bardzo dużo. Właśnie tu widać różnicę między intelektualnym rozumieniem sytuacji a głębiej zapisanym doświadczeniem traumatycznym.
Jeśli dziecięcy mózg zapisał traumę w sposób fragmentaryczny i alarmowy, to późniejsze zdrowienie nie polega wyłącznie na „przemyśleniu” problemu. Potrzebne jest także stopniowe przetwarzanie tego, co zostało zapisane w ciele, emocjach i układzie nerwowym.
Dopiero wtedy rozsypane puzzle zaczynają układać się w bardziej spójną całość. To, co wcześniej uruchamiało alarm, może stopniowo stać się wspomnieniem osadzonym w czasie. Nadal ważnym, ale już nie przeżywanym tak, jakby działo się teraz.
To zwykle jest jeden z ważnych celów terapii traumy: pomóc organizmowi odróżnić przeszłość od teraźniejszości.
Bessel van der Kolk, Strach ucieleśniony. Mózg, umysł i ciało w terapii traumy, Wydawnictwo Czarna Owca, 2022.
Janina Fisher, Terapia osób, które przetrwały traumy złożone. Jak przezwyciężać mechanizmy wewnętrznej alienacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2019.
Suzette Boon, Kathy Steele, Onno van der Hart, Zaburzenia dysocjacyjne po traumie. Trening umiejętności. Podręcznik pacjenta i terapeuty, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2019.
%20(1).png)
